લેક-ઓપરોન (lac operon) પર ટૂંકી નોંધ લખો.

(N/A) ફ્રાન્કોઈસ જેકોબ અને જેક મોનોડે $1961$ માં સૌપ્રથમ સામાન્ય પ્રમોટર અને નિયામક જનીનો દ્વારા નિયંત્રિત ટ્રાન્સક્રિપ્શનલ સિસ્ટમનો ખ્યાલ રજૂ કર્યો હતો.
આવી ગોઠવણીને ઓપરોન કહેવામાં આવે છે,દા.ત.,લેક (લેક્ટોઝ) ઓપરોન,trp (ટ્રિપ્ટોફન) ઓપરોન,ara (એરેબિનોઝ) ઓપરોન,his (હિસ્ટિડિન) ઓપરોન અને val (વેલિન) ઓપરોન.
લેક-ઓપરોનનું બંધારણ: લેક-ઓપરોન એક નિયામક જનીન ($i$ જનીન—અહીં $i$ શબ્દ ઇન્ડ્યુસર (પ્રેરક) માટે નથી,પરંતુ તે ઇન્હિબિટર (નિગ્રાહક) શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યો છે) અને ત્રણ બંધારણીય જનીનો ($z$,$y$ અને $a$) ધરાવે છે.
$i$ જનીન લેક-ઓપરોનના નિગ્રાહક (repressor) માટે સંકેત આપે છે.
$z$ જનીન બીટા-ગેલેક્ટોસાઈડેઝ ($\beta$-gal) માટે સંકેત આપે છે,જે મુખ્યત્વે ડાયસેકેરાઈડ લેક્ટોઝના તેના મોનોમેરિક એકમો ગેલેક્ટોઝ અને ગ્લુકોઝમાં જળવિભાજન માટે જવાબદાર છે.
$y$ જનીન પરમીએઝ માટે સંકેત આપે છે,જે કોષની $\beta$-ગેલેક્ટોસાઈડ્સ પ્રત્યેની પારગમ્યતા વધારે છે.
$a$ જનીન ટ્રાન્સએસીટાઈલેઝ માટે સંકેત આપે છે.
આમ,લેક-ઓપરોનમાં ત્રણેય જનીન ઉત્પાદનો લેક્ટોઝના ચયાપચય માટે જરૂરી છે.
મોટાભાગના અન્ય ઓપરોનમાં પણ,ઓપરોનમાં હાજર જનીનો સમાન અથવા સંબંધિત ચયાપચયના માર્ગમાં કાર્ય કરવા માટે એકસાથે જરૂરી હોય છે.
લેક્ટોઝ એ બીટા-ગેલેક્ટોસાઈડેઝ ઉત્સેચક માટે સબસ્ટ્રેટ છે અને તે ઓપરોનને ચાલુ અને બંધ કરવાનું નિયમન કરે છે.
તેથી,તેને પ્રેરક (inducer) કહેવામાં આવે છે.